EKONOMİK ÖZGÜRLÜK VEYA GÜVENLİK

 

Harun SAKARYA
Stj.Gümrük Kontrolörü

Giriş :

Günümüzde güvenlik endişesi, insanları zaruri ihtiyaçlarından dahi taviz vermeye zorlayacak boyutlara ulaşmış bulunmaktadır. 11 Eylül 2001’de New York ve akabinde Madrid, İstanbul ve Londra’da gerçekleşen saldırılar ile en son Londra’da yapılabilecek bir saldırının ihtimali dahi insan hayatını felç edebilecek boyutlara ulaşabilmektedir. İnsanlar saatlerce havaalanlarında itirazsız beklemeye, en küçük parçasına kadar eşyalarının aranmasına normal gözle bakabilecek hale gelmişlerdir.

Güvenlik endişelerinin ve geçmiş acı tecrübelerin neticesinde, uluslararası güvenliği temin amacıyla yapılan girişimlerin başında kitle imha silahlarının yayılmasını önleme çabaları gelmektedir. Kitle imha silahları uluslararası hukukun kullanımını sınırlamak ve hatta yasaklamak gereği duyduğu bir silah kategorisidir. Kitle imha silahlarının yayılmasını önlenmek amaçlı çeşitli anlaşmalar yapılmıştır. Bunlar;

1. Nükleer Silahların Önlenmesine Dair Antlaşma
2. Biyolojik Silahlar Sözleşmesi
3. Kimyasal Silahlar Sözleşmesi
4. Nükleer Denemelerin Kapsamlı Yasaklanması Antlaşması

Olarak sıralanabilir.

Kitle İmha Silahları, kullanıldıklarında yalnızca fiziksel zarara yol açmayıp uluslararası ilişkiler sistemini (kuralları değiştirmek suretiyle) istikrarsızlaştırdıkları için diğer silahlardan farklıdır.

Kitle İmha Silahlarının özgün durumları, yol açtıkları tehdidi de farklı kılmaktadır. Bu özgün durum şu şekilde açıklanabilir: Silahların üretimi için gereken malzemenin çift kullanıma sahip olması ve silahların devlet-dışı örgütlerin eline geçmesi.

Çift kullanım (dual use), malzemelerin hem askeri teknolojilerin hem de ekonomik amaçlı sivil-barışçıl teknolojilerin üretimi için gerekli olduğunu ifade eder.

Sülfür dioksit, klorin, nitrojen oksitler vb. maddeler, sanayi üretiminin de önemli girdileri arasındadır. Kullanımlarının kısıtlanması pek çok tüketim maddesinin maliyetlerinde artışa yol açacaktır. Bu noktada gerekli güvenlik tedbiri seviyesi ile ekonominin kendi iç işleyişine müdahale etmeme arasında kurulması gerekli hassas bir dengeden söz edilebilir. Bu dengenin kurulmasında da uluslararası anlaşmalar önemli roller oynamaktadır.

Bu çalışmada genel olarak kimyasal silahlar sözleşmesi ve bu sözleşmenin yükümlülüklerine ilişkin düzenlemeler incelenecektir.

Kimyasal Silahlar Sözleşmesi :

En etkili yükümlülükleri içeren Kitle İmha Silahları anlaşmasıdır. Fakat bu, sözleşmeye taraf olmayan devletlerin (İsrail, Mısır, Suriye ve K.Kore) ve devlet-dışı aktörlerin çabaları düşünülürse çok tatminkar bir güvence değildir. Bu aktörlerin kimyasal silah yapımında kullanılan maddelere erişimini engellemek oldukça güçtür.

1993’te imzaya açılan ve 1997’de yürürlüğe giren. Sözleşmeye taraf olan 176 ülkeye Türkiye 1997’de katılmıştır. Anlaşma, dünyadaki tüm stokların 2012’ye kadar yok edilmesi için bir takvim hazırlamıştır, ancak bunun 2027’den önce olması muhtemel görünmemektedir. İsrail, Suriye, Mısır, K.Kore anlaşmayı onaylamamışlardır.

Etkileri ile kıyaslandığında ucuz ve kolay erişilebilir olan Kitle İmha Silahları, saldırı yeterliklerine savunma karşısında büyük avantaj kazandırmaktadır. Bir Kitle İmha Silahı saldırısının yapacağı tahribatın bütünüyle önüne geçmek pek mümkün değildir. Kimyasal silahlarla mücadele etmenin en etkili yollarından biri, bu özelliğe sahip bulunan maddelerin dolaşımını kontrol altına almaktan geçmektedir. Bu maddelere erişimin sınır kontrolü araçlarıyla (örneğin; belirli maddelerin ithalatı ve ihracatının hukuki veya teknik lisansları gerektirmesi) kontrol altına alınması ve istismarın önlenmesi; maddelerin niteliklerinden çok erişimi arayanların kullanım amaçlarının doğru biçimde saptanabilmesi üzerine odaklanmak zorundadır.

Kimyasal Silah Sözleşmesinin 7/4 üncü maddesi gereğince her ülke sözleşmenin yürütülmesi amacıyla KSYÖ (Kimyasal Silahların Yayılmasını Önleme Örgütü) ile işbirliğinde bulunmak, sözleşmenin muhtelif maddeleri gereğince de taraf ülkelere sözleşme kapsamına giren kimyasalların üretimi ve uluslararası ticaretine ilişkin her yıl düzenli olarak bildirimde bulunma yükümlülüğü altındadır.

Sözleşme uyarınca, Kimyasal Silahların Yasaklanması Örgütü tarafından Türkiye’de altı olağan denetim gerçekleştirilmiştir. Söz konusu denetimler olumlu sonuçlanmıştır.

Bütün bu müeyyide koyan anlaşma hükümlerini beraber olarak değerlendirdiğimizde hem ulusal bildirim yükümlülüğümüzün zamanında ve eksiksiz yerine getirilmesi hem de ekonominin işlemesi için gayet derecede gerekli olan ve günlük yaşantımızın birçok alanında hammadde veya ara malı olarak kullanılan eşyaların dolaşımında da problem yaşanmaması açısından anlaşma hükümlerinde belirtilen eşyalar ve bu eşyalara uygulanacak işlemler hakkında yeterli donanıma sahip olmak ve uygulamalarda hata payını azaltmak önem arz etmektedir.

Sözleşmede yapılan tanımlardan;

? Kimyasal Silah: Sözleşme hükümlerini düzenleyen kanunla yasaklanmayan amaçlarla kullanıldıkları ve cins ve miktarlarının bu amaçlarla tutarlı olduğu durumlar hariç olmak üzere, toksik kimyasal maddeler ve bunların prekürsörlerini; toksik kimyasal maddelerin, savaş gereçleri ve aygıtlarının kullanımı sonucunda ortaya çıkacak olan zehirleyici nitelikleri yoluyla ölüme veya başka bir hasara yol açmak üzere özel olarak tasarımı yapılmış olan herhangi bir cihazı, aparatı veya düzeneği; bu savaş gereçleri ve aygıtlarının kullanımıyla doğrudan doğruya ilişkili bir biçimde kullanılmak üzere özel olarak tasarımı yapılmış olan herhangi bir cihazı, aparatı veya düzeneği,

? Toksik kimyasal madde: Kökenine veya üretim biçimine ve tesislerde, savaş gereçlerinde veya bir başka yerde üretilmelerine bağlı kalmaksızın, yaşam süreçleri üzerindeki kimyasal etkisi yoluyla, insanlarda veya hayvanlarda ölüme, geçici veya daimi sakatlığa neden olabilecek ve bu Kanunun eki cetvellerde yer alan kimyasal maddeleri,

? Prekürsör: Hangi yöntemle olursa olsun, bir zehirli kimyasal maddenin üretimi sırasında herhangi bir aşamada rol oynayan bir kimyasal reaktanı,

? Yasaklanmamış amaçlar: Sınai, tarımsal, bilimsel araştırmayla ilgili, tıbbi, farmasötik veya diğer barışçı amaçlara yönelik etkinlikleri; toksik kimyasal maddelere karşı korunmayla ve kimyasal silahlara karşı korunmayla doğrudan doğruya ilişkili olan amaçları; kimyasal silahların kullanımıyla ilişkili olmayan ve kimyasal maddelerin zehirli özelliklerinin bir savaş yöntemi olarak kullanımına bağlı olmayan askeri amaçları; iç karışıklıkların bastırılması da dahil olmak üzere asayişin sağlanmasıyla ilgili amaçları,

İfade eder.

Sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilmesi amacıyla Kimyasal Silahlar Sözleşmesi Ekinde Yer Alan Kimyasal Maddelerin İthaline İlişkin (2006/17) sayılı ithalat tebliği ile düzenleme yapılması yoluna gidilmiştir.

Tebliğin 1’nci maddesinde; “… a) Ek I sayılı listede kayıtlı maddelerin ithalatı yasaktır. Ancak, söz konusu listede yer alan maddelerin araştırma, tıbbi, farmasötik veya koruyucu amaçlarla, Ek-A'da belirtilen bu Sözleşmeye taraf ülkelerden yapılacak ithalatı izne tabidir. Buna ilişkin başvurular, ilgili kuruluşlardan alınacak söz konusu amaçları tevsik eden belgelerle birlikte Dış Ticaret Müsteşarlığı'na (İthalat Genel Müdürlüğü) yapılır. İthaline izin verilen maddelerin tekrar üçüncü bir ülkeye ihracatı yapılamaz. b) Ek II sayılı listede kayıtlı kimyasal maddelerin Ek-A'da yer almayan ülkelerden ithalatı yasaktır. c) Ek II sayılı liste kapsamı maddelerin Ek-A'da belirtilen ülkelerden yapılacak ithalatı ile Ek III sayılı liste kapsamı maddelerin ithalatı Dış Ticaret Müsteşarlığının iznine tabidir. …”

2’nci maddesinde ise; “Tebliğ Eki I, II ve III sayılı listeler kapsamı maddelerin gümrük beyannamelerinin tescilinde gümrük idarelerince İzin Belgesi’nin ithalatçıya verilen nüshası aranır. Bu belgenin gümrük idarelerince onaylı bir sureti gümrük beyannamesine eklenir. Söz konusu İzin Belgesi, bir ithal işlemi için geçerlidir.”

Hükümleri yer almaktadır.

Sonuç :

“Kimyasal silahların, etkileri zaman veya mekanla sınırlandırılamayan, savaş bittikten sonra dahi zararları devam eden, savaşın tamamen dışındaki devletlerin halkına ve mallarına zarar vermek bir yana kullanan tarafı dahi etkiler nitelikte olan ve sivil halkla savaşçılar arasında fark gözetilmesini imkansız kılan silahlar” olduğu göz önüne alındığında sadece belli ülkelerin bu konuda kararlı olmaları yetmemekte topyekün bir kararlılık gerektirmektedir. Bu noktada ülkemiz olarak uluslararası anlaşmalara dahil olmak ve ulusal yükümlülüklerimizi yerine getirmek adına samimi çabalarımızın olduğu aşikardır. Bu konuda gerek ülke içi düzenlemeleri yapmak adına çıkarılan tebliğ hükümlerinin uygulanmasında gösterilen titizlik gerekse de yapılan altı denetimden de olumlu sonuç alınması samimi çabalarımıza delil teşkil etmektedir. Uygulamaya konan müeyyideler hakkında bilgili ve titiz davranıldığı takdirde de hem güvenlik problemlerine bir nebze çözüm bulunmuş olacak hem de gereksiz paranoyalardan uzak, serbest ticareti aksatmayacak bir eşya akışı mümkün kılınabilecektir.

KAYNAKÇA:

- dıspolitikaforumu.com Avrupa Birliği ve Kitle İmha Silahları, Alper Yağcı, Şubat 2006 Araştırma Asistanı, Boğaziçi Üniversitesi

- tsk.mil.tr

- “Kimyasal Silahların Geliştirilmesinin, Üretiminin, Stoklanmasının ve Kullanımının Yasaklanması ve Bunların İmhası ile İlgili Sözleşme”

- Kimyasal Silahlar Sözleşmesi Ekinde Yer Alan Kimyasal Maddelerin İthaline İlişkin(2006/17) sayılı ithalat tebliği

- www.opcw.org

- www.globalsecurity.org
- www..itucu.edu.tr

Ek I Sayılı Liste

G.T.İ.P Madde İsmi CAS Numarası
2921.19.80.00.17 HN 1 (bis (2-kloretil) etilamin) 538-07-8
2921.19.80.00.18 HN 2 (bis (2-kloretil) metilamin) 51-75-2
2921.19.80.00.21 HN 3 (tris (2-kloretil) amin) 555-77-1
2930.90.70.90.17 Mustard gaz (bis (2-kloretil) sülfür) 505-60-2
2930.90.70.90.18 Sesqimustard (1,2-bis (2-kloretiltiyo) etan) 3563-36-8
2930.90.70.90.21 O-Mustard (bis (2-kloretiltiyoetil) eter) 63918-89-8
2930.90.70.90.22 2-Kloretil klormetil sülfür 2625-76-5
2930.90.70.90.24 Bis (2-kloretiltiyo) metan 63869-13-6
2930.90.70.90.25 1,3-bis (2-kloretiltiyo)-n-propan 63905-10-2
2930.90.70.90.26 1,4-bis (2-kloretiltiyo)-n-bütan 142868-93-7
2930.90.70.90.45 1,5-bis (2-kloretiltiyo)-n-pentan 142868-94-8
2930.90.70.90.46 Bis (2-kloretiltiyometil) eter 63918-90-1
2930.90.70.90.47 O-Etil S-2- diizopropil aminoetil metil fosfonotiolat 50782-69-9
2930.90.70.90.49 Diğerleri
2931.00.20.00.00 Metilfosfonoil diflorür (metilfosfonik diflorür) 676-99-3
2931.00.95.90.14 Sarin (O-isopropil metilfosfonofloridate) 107-44-08
2931.00.95.90.15 Soman (O-pinakonil metilfosfonofloridate) 96-64-0
2931.00.95.90.19 Diğerleri
2931.00.95.90.21 Tabun (O-etil N,N-dimetil fosforamidosiyanat) 77-81-6
2931.00.95.90.29 Diğerleri
2931.00.95.90.31 Levizit 1 (2-klorvinildiklorarsin) 541-25-3
2931.00.95.90.32 Levizit 2 (bis (2-klorvinil) klorarsin) 40334-69-8
2931.00.95.90.33 Levizit 3 (tris (2-klorvinil) arsin) 40334-70-1
2931.00.95.90.35 Alkil (metil, etil, n-propil veya isopropyl) fosfonil diflorürler
2931.00.95.90.36 O-Etil-2-diisopropil aminoetil metil fosfonit 57856-11-8
2931.00.95.90.39 Diğerleri
2931.00.95.90.41 Klor sarin (CR)(O-isopropil metil fosfonokloridat) 1445-76-7
2931.00.95.90.42 Klor soman (CS)(O-pinakolil metil fosfonokloridat) 7040-57-5
3002.90.90.00.11 Saksitoksin 35523-89-8
3002.90.90.00.12 Risin 9009-86-3
3824.90.99.90.27 Başlıca o- alkyl (? C10, cycloalkyl içeren ) alkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) phosphonofluoridates içeren karışımlar
3824.90.99.90.28 Başlıca o- alkyl (? C10, cycloalkyl içeren ) N,N-dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) phosphoramidocyanidates içeren karışımlar
3824.90.99.90.31 Başlıca [S-2-(dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) amino) ethyl] hydrogen alkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) phosphonothioates ve bunların o-alkyl (? C10, cycloalkyl içeren) esterlerini içeren karışımlar; başlıca bunların alkillendirilmiş veya protonlandırılmış tuzlarını içeren karışımlar
3824.90.99.90.32 Başlıca alkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) phosphonyl-difluorides içeren karışımlar
3824.90.99.90.33 Başlıca [o-2- dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) aminoethyl] hydrogen alkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) phosphonites ve bunların o-alkyl (? C10, cycloalkyl içeren) esterleri içeren karışımlar; başlıca bunların alkillendirilmiş veya protonlandırılmış tuzlarını içeren karışımlar

 

Ek II Sayılı Liste

G.T.İ.P Madde İsmi CAS Numarası
2812.10.99.00.12 Arsenik triklorürler 7784-34-1
2903.30.80.00.13 1,1,3,3,3,- pentaflor-2-(triflormetil) prop-1-ene 382-21-8
2905.19.00.90.15 3,3-Dimetil bütan-2-ol (pinokonilalkol) 464-07-3
2918.19.80.90.11 2,2-Difenil-2- hidroksi asetik asit (benzilik asit) 76-93-7
2921.19.80.00.23 N,N - Diizopropilaminoetil - 2 - klorür
2921.19.80.00.29 Diğerleri
2922.19.80.00.17 N,N-diisopropilaminoetan-2-ol ve bunun protonlanmış tuzları
2922.19.80.00.19 Diğerleri
2929.90.00.00.15 N,N-Dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya izopropyl) phosphoramidic dihalides
2929.90.00.00.16 Dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya izopropyl) N,N-dialkyl (methyl,ethyl, n-propyl veya izopropyl) phosphoramidates
2930.90.20.00.00 Tiyodiglikol (2,2'-tiyodietanol) 111-48-8
2930.90.70.90.32 N-N -Dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) aminoethane-2-thioller ve bunların protonlanmış tuzları
2930.90.70.90.51 o,o-Diethyl S-[2-(diethyl amino) ethyl] phosphorothioate ve bunun alkillendirilmiş veya protonlandırılmış tuzları 78-53-5
2930.90.70.90.61 Fosfor atomuna bağlı bir metil, etil, n-propil veya izopropil grubu ihtiva edenler (fakat daha fazla karbon atomlu grup ihtiva etmeyen)
2931.00.10.00.00 Dimetil metil fosfanat 756-79-6
2931.00.30.00.00 Metilfosfonoil diklorür (metilfosfonik diklorür) 676-97-1
2931.00.95.90.51 Fosfor atomuna bağlı bir metil, etil, n-propil veya izopropil grubu ihtiva edenler (fakat daha fazla karbon atomlu grup ihtiva etmeyen)
2931.00.95.90.52 Fosfonik asit etil-dietil ester 78-38-6
2933.39.99.00.16 3 - Quinüklidinil benzilat 6581-06-2
2933.39.99.00.17 Quinüklidin-3-ol 1619-34-7
3824.90.99.90.34 Başlıca N,N- dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) phosphoramidic dihalides içeren karışımlar
3824.90.99.90.35 Başlıca dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) N,N-dialkyl (methyl, ethyl, n-propyl veya isopropyl) phosphoramidates içeren karışımlar
3824.90.99.90.36 Başlıca N,N-dialkyl (methyl, ethyl,n-propyl veya isopropyl) 2-chloroethylamines veya bunların protonlandırılmış tuzlarını içeren karışımlar
3824.90.99.90.41 Başlıca N,N-dimethyl-2-aminoethanol veya N,N-diethyl-2-amino- ethanol veya bunların protonlandırılmış tuzlarını içeren karışımlar
3824.90.99.90.49 Diğerleri
3824.90.99.90.51 Başlıca N,N-dialkyl (methyl, ethyl,n-propyl veya isopropyl) aminoethane-2-thiols veya bunların protonlandırılmış tuzlarını içeren karışımlar
3824.90.99.90.52 Başlıca fosfor atomuna bağlı bir metil, etil, n-propil veya isopropil grubu ihtiva eden (fakat daha fazla karbon atomlu grup ihtiva etmeyen) kimyasalları içeren diğer karışımlar
3824.90.99.90.53 (5-etil-2-metil-1,3,2-dioksafosforoinan-5-yl metil metil ester, P-oksit) ve(metilfosfonil-bis (5-etil-2-metil-2-oksido-1,3,2- dioksafosforinan-5-yl) metil ester) den oluşan metil fosfonik asit karışımı 170836-68-7

Ek III Sayılı Liste

G.T.İ.P Madde İsmi CAS Numarası
2811.19.20.00.00 Hidrojen siyanür (hidrosiyonik asit) 74-90-8
2812.10.15.00.00 Fosfor triklorür 7719-12-2
2812.10.16.00.00 Fosfor pentaklorür 10026-13-8
2812.10.18.00.11 Fosfor oksiklorür 10025-87-3
2812.10.93.00.00 Sülfür di klorür 10545-99-0
2812.10.94.00.00 Fosgen (karbonil klorür) 75-44-5
2812.10.95.00.00 Tionil diklorür (tionil klorür) 7719-09-7
2812.10.99.00.11 Sülfür mono klorür 10025-67-9
2851.00.50.00.00 Siyanojen klorür 506-77-4
2904.90.40.00.00 Triklornitrometan (klor pikrin) 76-06-2
2920.90.20.00.00 Dimetil fosfonat (dimetil fosfit) 868-85-9
2920.90.30.00.00 Trimetil fosfit (trimetoksi fosfin) 121-45-9
2920.90.40.00.00 Trietil fosfit 122-52-1
2920.90.50.00.00 Dietil fosfonat (dietil hidrojen fosfit) (dietil fosfit) 762-04-9
2922.13.10.00.00 Trietanolamin 102-71-6
2922.19.10.00.00 N-Etildietanolamin 139-87-7
2922.19.20.00.00 2,2'-Metiliminodietanol (N-metildietanolamin) 105-59-9